चर्चामा

माध्यमिक तहमा आलोचनात्मक चिन्तन विधि र शिक्षणको महत्व

माध्यमिक तहमा आलोचनात्मक चिन्तन विधि र शिक्षणको महत्व
3 0
Read Time:23 Minute, 10 Second
  • लालबहादुर नेपाली

माध्यमिक तह विद्यार्थीको बौद्धिक, भावनात्मक, सामाजिक तथा व्यावहारिक विकासको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण चरण हो । यस तहमा विद्यार्थीले बाल्यावस्थाबाट किशोरावस्थातर्फ प्रवेश गरिरहेका हुन्छन् । उनीहरूमा प्रश्न गर्ने, कारण खोज्ने, तुलना गर्ने, तर्क गर्ने, आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने र कुनै विषयलाई आफ्नै दृष्टिकोणबाट हेर्ने क्षमता क्रमशः विकास भइरहेको हुन्छ । त्यसैले माध्यमिक तहको शिक्षण केवल पाठ्यपुस्तकमा लेखिएका विषयवस्तु सम्झाउने, परिभाषा कण्ठ गराउने र परीक्षामा उत्तर लेख्न लगाउने प्रक्रियामा सीमित हुनु हुँदैन । विद्यार्थीलाई आफूले सिकेको ज्ञानलाई प्रयोग गर्न, त्यसको सत्यता जाँच्न, प्रमाण खोज्न, विभिन्न विचारबीच तुलना गर्न र उपयुक्त निष्कर्षमा पुग्न सक्षम बनाउनु आवश्यक हुन्छ। यही आवश्यकतालाई पूरा गर्ने प्रभावकारी उपायमध्ये आलोचनात्मक चिन्तनमा आधारित शिक्षण विधि एक महत्त्वपूर्ण विधि हो ।

आलोचनात्मक चिन्तन भन्नाले कुनै सूचना, विचार, घटना वा समस्यालाई तत्काल सही वा गलत भनेर स्वीकार नगरी त्यसका कारण, प्रमाण, आधार, प्रभाव र सम्भावित विकल्पहरूको व्यवस्थित रूपमा परीक्षण गरी निष्कर्ष निकाल्ने बौद्धिक प्रक्रियालाई बुझिन्छ । यसले विद्यार्थीलाई “के हो ?” भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित नराखी “किन हो ?”, “कसरी भयो ?”, “यसको प्रमाण के हो ?”, “अर्को सम्भावना के हुन सक्छ ?”, “यदि यस्तो भएमा के हुन्छ ?” र “यसबाट के सिक्न सकिन्छ ?” जस्ता प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ । शिक्षकले पनि तयार उत्तर दिनेभन्दा विद्यार्थीलाई सोच्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ । यस अर्थमा आलोचनात्मक चिन्तन विधि विद्यार्थीलाई ज्ञानको निष्क्रिय ग्रहणकर्ता नभई ज्ञान निर्माण गर्ने सक्रिय सहभागी बनाउने शिक्षण प्रक्रिया हो ।

१. विद्यार्थीलाई गहिरो रूपमा सोच्न सक्षम बनाउँछ:

आलोचनात्मक चिन्तन विधिको पहिलो महत्त्व विद्यार्थीमा गहिरो सोच्ने बानीको विकास गर्नु हो । सामान्य शिक्षणमा विद्यार्थीले शिक्षकले दिएको उत्तर सम्झन सक्छ, तर आलोचनात्मक शिक्षणमा उसले उत्तरको कारण र आधार खोज्छ। यसले सतही ज्ञानभन्दा गहिरो र अर्थपूर्ण सिकाइलाई प्रोत्साहन गर्छ ।

उदाहरणका लागि, विज्ञानमा “बिरुवालाई प्रकाश आवश्यक पर्छ” भनेर मात्र सिकाउनुको सट्टा शिक्षकले “यदि एउटा बिरुवालाई धेरै दिनसम्म अँध्यारो कोठामा राखियो भने के हुन्छ? किन हुन्छ ? यसको परीक्षण कसरी गर्न सकिन्छ?” भनेर प्रश्न गर्न सक्छन् । विद्यार्थीले अनुमान गर्ने, प्रयोग गर्ने, परिणाम अवलोकन गर्ने र निष्कर्ष निकाल्ने अवसर पाउँछन् । यसरी सिकेको ज्ञान लामो समयसम्म स्मरणमा रहन्छ ।

गणितमा पनि “त्रिभुजको क्षेत्रफलको सूत्र” कण्ठ गराउनुको सट्टा “त्रिभुजको क्षेत्रफल निकाल्न आधार र उचाइ किन आवश्यक हुन्छ ?” भनेर छलफल गराउन सकिन्छ । विद्यार्थीले विभिन्न आकारका त्रिभुज बनाएर क्षेत्रफल तुलना गर्न सक्छन् । यसले सूत्रको पछाडिको तर्क बुझ्न मद्दत गर्छ।

२. समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास गर्छ:

माध्यमिक तहमा विद्यार्थीले विद्यालयबाहिर पनि विभिन्न समस्या सामना गर्न थाल्छन् । त्यसैले उनीहरूलाई समस्या देख्ने, कारण पहिचान गर्ने, सम्भावित समाधान खोज्ने र सबैभन्दा उपयुक्त समाधान छनोट गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ । आलोचनात्मक चिन्तनले यही क्षमता विकास गर्छ ।

उदाहरणका लागि, सामाजिक अध्ययनमा “हाम्रो समुदायमा फोहोर व्यवस्थापन किन प्रभावकारी हुन सकेको छैन?” भन्ने समस्या प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीले घर, विद्यालय, बजार, स्थानीय निकाय तथा नागरिकको भूमिका छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्न सक्छन् । त्यसपछि “फोहोर छुट्याउने”, “पुनःप्रयोग गर्ने”, “कम्पोस्ट बनाउने”, “जनचेतना बढाउने” जस्ता समाधान प्रस्ताव गर्न सक्छन् । यस प्रक्रियाबाट विद्यार्थीले समस्या केवल पहिचान गर्ने होइन, प्रमाण र व्यवहारिक सम्भावनाका आधारमा समाधान छनोट गर्न सिक्छन् ।

अङ्ग्रेजी विषयमा पनि कुनै कथाको पात्रले सामना गरेको समस्यालाई लिएर “तिमी त्यस पात्रको स्थानमा भएको भए के गर्थ्यौ?” भनेर सोध्न सकिन्छ। यसले भाषा सिकाइसँगै निर्णय क्षमता विकास गर्छ ।

३. प्रश्न गर्ने संस्कृतिको विकास गर्छ:

असल शिक्षणको आधार राम्रो प्रश्न हो । आलोचनात्मक चिन्तनमा विद्यार्थीलाई शिक्षकको प्रत्येक कुरा चुपचाप स्वीकार गर्नुभन्दा उपयुक्त प्रश्न गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ । प्रश्न गर्नु अनुशासनहीनता होइन, सिकाइको महत्त्वपूर्ण माध्यम हो भन्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ ।

उदाहरणका लागि, इतिहास पढाउँदा “नेपालमा राणाशासन किन समाप्त भयो ?” भनेर सोधेर शिक्षकले केवल एउटा उत्तर दिनु हुँदैन। विद्यार्थीलाई राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक र शैक्षिक कारण खोज्न लगाउन सकिन्छ । विभिन्न विद्यार्थीले फरक कारण प्रस्तुत गर्न सक्छन् र प्रत्येकले आफ्नो विचार प्रमाणसहित व्याख्या गर्न सक्छ ।

भूगोलमा “नेपालमा सबै ठाउँमा समान प्रकारको हावापानी किन पाइँदैन ?” भन्ने प्रश्नले विद्यार्थीलाई उचाइ, भौगोलिक बनावट, दूरी र वायुमण्डलीय प्रभावबारे सोच्न लगाउँछ । यसरी प्रश्नले पाठलाई जीवित र अनुसन्धानमुखी बनाउँछ ।

४. प्रमाणका आधारमा निर्णय गर्ने क्षमता बढाउँछ:

आजको समयमा विद्यार्थीले पुस्तकबाट मात्र होइन, सामाजिक सञ्जाल, इन्टरनेट, सञ्चारमाध्यम र विभिन्न व्यक्तिबाट धेरै प्रकारका सूचना प्राप्त गर्छन् । सबै सूचना सत्य हुँदैनन् । त्यसैले सूचना प्राप्त गरेपछि त्यसको स्रोत, प्रमाण र विश्वसनीयता जाँच्न सक्ने क्षमता अत्यन्त आवश्यक छ ।

उदाहरणका लागि, विज्ञानमा “चिसो पानी पिउँदा सधैँ रुघाखोकी लाग्छ” भन्ने धारणा विद्यार्थीसमक्ष प्रस्तुत गरेर “यस दाबीलाई कसरी जाँच्न सकिन्छ ?” भनेर सोध्न सकिन्छ। विद्यार्थीले प्रमाण, अनुसन्धान र वैज्ञानिक व्याख्या खोज्न सिक्छन् ।

सामाजिक अध्ययनमा कुनै समाचारका दुई फरक व्याख्या दिएर “कुन तथ्य हो र कुन विचार हो ?” भनेर छुट्याउन लगाउन सकिन्छ । यसले विद्यार्थीलाई भावनात्मक प्रतिक्रिया दिनुभन्दा प्रमाणमा आधारित निर्णय गर्न सिकाउँछ ।

५. विषयगत ज्ञानलाई व्यवहारसँग जोड्छ:

आलोचनात्मक चिन्तन विधिले पाठ्यपुस्तक र वास्तविक जीवनबीचको दूरी घटाउँछ । विद्यार्थीले आफूले पढेको ज्ञान दैनिक जीवनमा कसरी प्रयोग हुन्छ भन्ने बुझ्न सक्छन् ।

गणितमा प्रतिशत पढाउँदा केवल प्रतिशत निकाल्ने अभ्यास गराउनुको सट्टा बजारमा छुटको मूल्य, बैंकको ब्याज, घरको बजेट वा परीक्षाको प्राप्ताङ्कमा प्रतिशतको प्रयोग गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि, रु. ५,००० को सामानमा १५ प्रतिशत छुट दिइयो भने वास्तविक मूल्य कति हुन्छ ? यदि अर्को पसलले १० प्रतिशत छुट दिएर थप सुविधा दिन्छ भने कुन विकल्प राम्रो हुन्छ ? यस्तो प्रश्नले गणितलाई वास्तविक निर्णयसँग जोड्छ ।

विज्ञानमा पानी संरक्षण, सौर्य ऊर्जा, प्रदूषण वा प्लास्टिक प्रयोगजस्ता विषयलाई स्थानीय वातावरणसँग जोडेर अध्ययन गर्न सकिन्छ । यसले विद्यार्थीलाई “पढाइ जीवनका लागि हो” भन्ने अनुभूति गराउँछ ।

६. सिर्जनात्मकता र वैकल्पिक सोचको विकास गर्छ:

आलोचनात्मक चिन्तन केवल गल्ती खोज्ने प्रक्रिया होइन; यसले एउटै समस्याका विभिन्न सम्भावित उत्तर र समाधान खोज्न पनि प्रेरित गर्छ । यसरी यसले सिर्जनात्मक सोचलाई बलियो बनाउँछ ।

उदाहरणका लागि, नेपाली विषयमा “यदि कुनै कथाको अन्त्य फरक भएको भए के हुन्थ्यो ?” भनेर विद्यार्थीलाई अर्को अन्त्य लेख्न लगाउन सकिन्छ । यसले उनीहरूको कल्पनाशक्ति र तर्कशक्ति दुवै प्रयोग गराउँछ ।

कला शिक्षामा “सीमित सामग्री प्रयोग गरेर वातावरणमैत्री वस्तु कसरी बनाउन सकिन्छ ?” भनेर समूहगत कार्य दिन सकिन्छ । विद्यार्थीले कागज, बोतल, बाकस वा अन्य पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने वस्तुबाट फरक–फरक नमुना बनाउन सक्छन् ।

अङ्ग्रेजीमा “How can we make our school more environmentally friendly ?” जस्तो विषयमा विद्यार्थीलाई विभिन्न उपाय प्रस्तुत गर्न लगाउँदा भाषा, सिर्जनात्मकता र समस्या समाधान एकैपटक विकास हुन्छ ।

७. बहस, छलफल र सञ्चार सीप विकास गर्छ:

माध्यमिक तहका विद्यार्थीलाई आफ्नो विचार स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्न र अरूको विचार सम्मानपूर्वक सुन्न सिकाउनु आवश्यक हुन्छ । आलोचनात्मक चिन्तनमा आधारित समूह छलफल, बहस, प्रस्तुतीकरण र प्रश्नोत्तरले यस्तो क्षमता विकास गर्छ ।

उदाहरणका लागि, सामाजिक अध्ययनमा “मोबाइल फोन विद्यार्थीका लागि उपयोगी हो कि हानिकारक ?” भन्ने विषयमा दुई समूह बनाएर बहस गराउन सकिन्छ। एउटा समूहले उपयोगिता र अर्को समूहले सम्भावित नकारात्मक पक्ष प्रस्तुत गर्न सक्छ । तर दुवै समूहले प्रमाण र उदाहरणसहित आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

नेपाली विषयमा “प्रविधिले पुस्तक पढ्ने संस्कृतिलाई कमजोर बनाएको छ कि अझ विस्तार गरेको छ?” भन्ने विषयमा छलफल गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीले आफ्नो अनुभव, तथ्य र उदाहरण प्रयोग गर्दै विचार प्रस्तुत गर्न सक्छन् ।

यस प्रक्रियाले विद्यार्थीलाई आफू मात्र बोल्ने होइन, अरूको विचार सुन्ने, फरक मत स्वीकार गर्ने र आवश्यक परे आफ्नो विचार सुधार गर्ने बानी बसाल्छ ।

८. विषयवस्तुको विश्लेषण र तुलना गर्ने क्षमता बढाउँछ:

कुनै विषयलाई विभिन्न कोणबाट हेर्न सक्ने क्षमता आलोचनात्मक चिन्तनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । विद्यार्थीले दुई विचार, दुई घटना, दुई विधि वा दुई समाधानबीच समानता र भिन्नता पहिचान गर्न सिक्छन् ।

इतिहासमा दुई फरक राजनीतिक व्यवस्थाको तुलना गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीले शासन प्रणाली, नागरिक अधिकार, सामाजिक अवस्था र आर्थिक प्रभावका आधारमा तुलना गर्न सक्छन् ।

विज्ञानमा परम्परागत ऊर्जा स्रोत र नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतको तुलना गराउन सकिन्छ । “जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा र पेट्रोलियम पदार्थमध्ये कुन बढी दिगो छ ?” भनेर सोध्दा विद्यार्थीले लागत, उपलब्धता, वातावरणीय प्रभाव र दीर्घकालीन उपयोगका आधारमा विश्लेषण गर्न सक्छन् ।

अङ्ग्रेजी व्याकरणमा सक्रिय र कर्मवाच्य वाक्य पढाउँदा केवल रूपान्तरणको नियम कण्ठ गराउनुको सट्टा “कुन अवस्थामा कर्मवाच्य प्रयोग गर्दा अर्थ बढी प्रभावकारी हुन्छ?” भनेर उदाहरणसहित छलफल गराउन सकिन्छ ।

९. आत्मनिर्भर र जिम्मेवार विद्यार्थी निर्माण गर्छ:

आलोचनात्मक चिन्तनमा शिक्षकले हरेक प्रश्नको तयार उत्तर नदिई विद्यार्थीलाई खोज, अनुसन्धान र निष्कर्ष निकाल्ने अवसर दिन्छन् । यसले विद्यार्थीलाई शिक्षकमा पूर्ण रूपमा निर्भर हुने अवस्थाबाट आत्मनिर्भर सिकाइतर्फ लैजान्छ ।

उदाहरणका लागि, कुनै वैज्ञानिक विषयमा शिक्षकले सबै जानकारी दिनेभन्दा विद्यार्थीलाई पुस्तक, विद्यालयको पुस्तकालय, विश्वसनीय डिजिटल सामग्री र प्रयोगात्मक गतिविधिबाट तथ्य सङ्कलन गर्न लगाउन सकिन्छ । त्यसपछि विद्यार्थीले आफ्नै भाषामा निष्कर्ष प्रस्तुत गर्छन् ।

गृहकार्य पनि “अध्याय पढेर पाँचवटा उत्तर लेख” मा सीमित नराखी “तिम्रो समुदायमा पानीको प्रयोग कसरी भइरहेको छ ? तीन परिवारसँग कुराकानी गरेर तथ्य सङ्कलन गर र पानी बचतका तीन उपाय प्रस्ताव गर” भन्न सकिन्छ । यस्तो कार्यले विद्यार्थीलाई अनुसन्धानकर्ता र जिम्मेवार नागरिकको भूमिकामा पुर्‍याउँछ ।

१०. भविष्यको जीवन, रोजगारी र जिम्मेवार नागरिकताका लागि तयार गर्छ:

आलोचनात्मक चिन्तन विधिको सबैभन्दा व्यापक महत्त्व विद्यार्थीलाई भविष्यका लागि तयार गर्नु हो । आजको समाजमा केवल प्रमाणपत्र वा कण्ठ गरिएको ज्ञान पर्याप्त हुँदैन । सूचना विश्लेषण गर्ने, समस्या समाधान गर्ने, निर्णय गर्ने, नयाँ कुरा सिक्ने, प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग गर्ने र परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ ।

उदाहरणका लागि, विद्यार्थीले सामाजिक सञ्जालमा आएको कुनै समाचार देख्दा तुरुन्त विश्वास वा प्रसार नगरी स्रोत खोज्ने, अन्य विश्वसनीय स्रोतसँग तुलना गर्ने र प्रमाण जाँच्ने बानी विकास गर्नुपर्छ । अर्थशास्त्रमा आम्दानी र खर्चको योजना बनाउँदा आवश्यक र अनावश्यक खर्च छुट्याउने क्षमता पनि आलोचनात्मक चिन्तनकै प्रयोग हो ।

विज्ञानमा जलवायु परिवर्तनको विषय पढ्दा “जलवायु परिवर्तन भइरहेको छ कि छैन ?” भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित नभई “यसका प्रमाण के छन् ?”, “मानवीय गतिविधिले कस्तो भूमिका खेलेको छ ?”, “यसको स्थानीय प्रभाव के हुन सक्छ?” र “हामीले के गर्न सक्छौँ ?” भन्ने प्रश्नमा छलफल गर्न सकिन्छ । यसले विद्यार्थीलाई भविष्यका सामाजिक तथा वातावरणीय चुनौतीका लागि तयार पार्छ ।

माध्यमिक तहमा आलोचनात्मक चिन्तनलाई प्रभावकारी बनाउन शिक्षकको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । शिक्षक स्वयं खुला विचार राख्ने, विद्यार्थीको प्रश्नलाई सम्मान गर्ने, गलत उत्तरलाई तुरुन्त दण्डित नगर्ने र “तिमीले यस्तो किन सोच्यौ ?” भनेर थप सोच्न प्रेरित गर्ने हुनुपर्छ । कक्षामा एक मात्र सही उत्तर खोज्ने संस्कृतिभन्दा प्रमाणसहित विभिन्न सम्भावित उत्तरको खोजी गर्ने वातावरण आवश्यक हुन्छ । विद्यार्थीले गलत उत्तर दिएमा उसलाई अपमान गर्नु हुँदैन; बरु उसको सोचाइ कहाँबाट आएको हो भनेर बुझेर थप प्रश्नमार्फत सही निष्कर्षतर्फ लैजानुपर्छ ।

आलोचनात्मक चिन्तन शिक्षणमा प्रश्नोत्तर, समूह छलफल, परियोजना कार्य, समस्या समाधान, अनुसन्धान, प्रयोग, बहस, भूमिका निर्वाह, अध्ययन भ्रमण, केस अध्ययन, तथ्य विश्लेषण, प्रस्तुतीकरण र प्रतिबिम्बात्मक लेखनजस्ता विधि उपयोगी हुन्छन् । उदाहरणका लागि, गणितमा वास्तविक जीवनका समस्या, विज्ञानमा प्रयोग, सामाजिक अध्ययनमा स्थानीय सर्वेक्षण, नेपालीमा तर्कपूर्ण लेखन, अङ्ग्रेजीमा बहस तथा प्रस्तुतीकरण, कम्प्युटरमा सूचना विश्वसनीयता परीक्षण र स्वास्थ्य शिक्षामा जीवनशैलीसम्बन्धी निर्णय विश्लेषण गराउन सकिन्छ ।

मूल्याङ्कन प्रणालीमा पनि आलोचनात्मक चिन्तनलाई स्थान दिनुपर्छ। केवल परिभाषा र तथ्य सम्झिएको आधारमा विद्यार्थीको क्षमता मूल्याङ्कन गर्नु पर्याप्त हुँदैन । “किन ?”, “कसरी ?”, “प्रमाणसहित व्याख्या गर”, “तुलना गर”, “कारण पहिचान गर”, “उपयुक्त समाधान प्रस्ताव गर” र “आफ्नो विचारको समर्थनमा उदाहरण देऊ” जस्ता प्रश्नलाई परीक्षामा समावेश गर्नुपर्छ । यसले विद्यार्थीलाई उत्तर कण्ठ गर्नुभन्दा विषय बुझ्न र प्रयोग गर्न प्रेरित गर्छ ।

अन्ततः माध्यमिक तहमा आलोचनात्मक चिन्तन विधि अपनाउनु भनेको शिक्षणको उद्देश्यलाई केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउने तहबाट जीवन उपयोगी ज्ञान र सीप प्रदान गर्ने तहमा लैजानु हो । यस विधिले विद्यार्थीलाई प्रश्न गर्ने, प्रमाण खोज्ने, तथ्य र विचार छुट्याउने, तुलना गर्ने, विश्लेषण गर्ने, समस्या समाधान गर्ने, सिर्जनात्मक विकल्प खोज्ने, आफ्नो विचार स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्ने र अरूको विचारलाई सम्मान गर्ने बनाउँछ । विज्ञानमा अनुसन्धानकर्ता, गणितमा तार्किक चिन्तक, भाषामा प्रभावकारी सञ्चारकर्ता, सामाजिक अध्ययनमा जिम्मेवार नागरिक र दैनिक जीवनमा विवेकपूर्ण निर्णयकर्ता बन्नका लागि यस्तो क्षमता आवश्यक हुन्छ । त्यसैले माध्यमिक तहको शिक्षणमा आलोचनात्मक चिन्तनलाई कुनै अतिरिक्त गतिविधिका रूपमा मात्र होइन, हरेक विषय, हरेक कक्षा र हरेक सिकाइ क्रियाकलापको अभिन्न अङ्गका रूपमा विकास गर्नु आजको शिक्षाको महत्वपूर्ण आवश्यकता हो ।

शिक्षक तथा अनुसन्धानकर्ता, श्री शहीद स्मारक माध्यमिक विद्यालय ।

Happy
Happy
50 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
50 %